विदेशमा कमाएर नेपाल पठाएको पैसा धेरै नेपाली परिवारका लागि आम्दानीको मुख्य आधार हो। घरखर्च, शिक्षा, स्वास्थ्य, ऋण तिर्ने र परिवारको भविष्य सुरक्षित गर्ने काममा यही रकम प्रयोग हुन्छ।
तर विदेशमा कमाएको रकमको केही हिस्सा खर्च नगरी बचत वा लगानी गर्न सकियो भने त्यसले भविष्यका लागि थप आर्थिक सुरक्षा बनाउन सक्छ।
वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली र विदेशबाट फर्किएका योग्य व्यक्तिका लागि सरकारले उपलब्ध गराउने यस्तै एउटा लगानी विकल्प हो, वैदेशिक रोजगार बचतपत्र (Foreign Employment Savings Bond)।
यसमा लगानी गर्दा कति ब्याज पाइन्छ? कसले लगानी गर्न सक्छ? यसका फाइदा के हुन्? अनि पैसा आवश्यक परे के गर्न सकिन्छ? आउनुहोस् यस ब्लगमा वैदेशिक रोजगार बचतपत्रबारे यी आधारभूत जानकारीहरुको चर्चा गरौँ।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्र विदेशमा रोजगारीमा रहेका नेपाली नागरिक तथा सम्बन्धित योग्य व्यक्तिका लागि नेपाल सरकारले जारी गर्ने सरकारी ऋणपत्र हो।
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, विदेशमा कमाएको रकमको केही हिस्सा निश्चित अवधिका लागि सरकारद्वारा जारी गरिएको बचतपत्रमा लगानी गरिन्छ। त्यसबापत लगानीकर्ताले तोकिएको ब्याज प्राप्त गर्छन् र बचतपत्रको अवधि पूरा भएपछि मूलधन फिर्ता पाउने व्यवस्था हुन्छ।
तर यो बैंकको सामान्य बचत खाता जस्तो भने होइन। यो निश्चित अवधि, ब्याजदर र लागु नियम भएको लगानी साधन हो।
सरकारले वैदेशिक रोजगार बचतपत्र जारी गर्नुको एउटा उद्देश्य भनेको विदेशमा कमाएको रकमलाई औपचारिक वित्तीय प्रणालीमार्फत बचत र लगानीमा परिचालन गर्नु पनि हो।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्रमा लगानी गरेबापत लगानीकर्ताले बचतपत्र जारी हुँदाको समयमा तोकिएको ब्याजदरअनुसार आम्दानी प्राप्त गर्छन्।
उदाहरणका लागि, आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा जारी गरिएको वैदेशिक रोजगार बचतपत्रमा वार्षिक ७.५ प्रतिशत ब्याजदर तोकिएको थियो। उक्त दरअनुसार रु. १ लाख लगानी गर्दा वार्षिक ब्याज रु. ७,५०० हुन्थ्यो।
बचतपत्र जारी गर्दा नै त्यसको ब्याजदर, ब्याज भुक्तानीको समय, अवधि र अन्य लागू शर्त तोकिन्छन्। त्यसैले यी विवरण सम्बन्धित निष्कासनअनुसार फरक हुन सक्छन्। बचतपत्रमा ब्याज सामान्यतया प्रत्येक छ महिनामा भुक्तानी हुने व्यवस्था हुन्छ। त्यसैले लगानी गर्नुअघि बचतपत्र जारी हुँदाको समयमा तोकिएको ब्याजदर र भुक्तानीसम्बन्धी नियम हेर्नु आवश्यक हुन्छ।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्रको प्रमुख आकर्षणमध्ये एक हो, वाणिज्य बैंकको मुद्दती निक्षेपभन्दा तुलनात्मक रूपमा बढी ब्याजदर।
उपलब्ध विगतका निष्कासनहरू हेर्दा, वैदेशिक रोजगार बचतपत्रको ब्याजदर ७.५ प्रतिशतदेखि १२.५ प्रतिशतसम्म रहेको देखिन्छ। सामान्यतया, बचतपत्रको ब्याजदर निष्कासनको समयमा वाणिज्य बैंकहरूले मुद्दती निक्षेपमा दिने ब्याजदरभन्दा करिब २ देखि २.५ प्रतिशत बिन्दुले बढी तोकिँदै आएको छ।
यसले वैदेशिक रोजगारीबाट कमाएको रकमलाई तुलनात्मक रूपमा आकर्षक ब्याजदरमा लगानी गर्ने अवसर दिन्छ। यद्यपि ब्याजदर हरेक निष्कासनमा त्यस समयको बजार अवस्था र लागू नीतिअनुसार निर्धारण हुने भएकाले लगानी गर्नुअघि सम्बन्धित नयाँ निष्कासनको आधिकारिक विवरण हेर्नु आवश्यक हुन्छ।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्रमा लगानी गरेपछि लगानीकर्ताले तोकिएको ब्याजदरअनुसार नियमित ब्याज प्राप्त गर्छन्। यसको ब्याज सामान्यतया प्रत्येक छ महिनामा भुक्तानी गरिन्छ।
ब्याज भुक्तानीका लागि आवेदन दिँदा उपलब्ध गराइएको सम्बन्धित बैंक खातामा रकम जम्मा गरिन्छ। यसले लगानीकर्तालाई आफ्नो लगानीको प्रतिफल प्राप्त गर्न बचतपत्रको अवधि पूरा हुने समयसम्म पर्खिरहनुपर्ने अवस्था हुँदैन।
यसरी, बचतपत्रले एकातर्फ निश्चित अवधिका लागि लगानी सुरक्षित राख्ने अवसर दिन्छ भने अर्कोतर्फ नियमित अन्तरालमा ब्याज आम्दानी प्राप्त गर्ने सुविधा पनि दिन्छ।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्र नेपाल सरकारले जारी गर्ने सरकारी ऋणपत्र हो। यसको अर्थ, लगानीकर्ताले निजी कम्पनी वा अन्य संस्थाले जारी गरेको साधारण लगानी साधनमा होइन, सरकारको दायित्वअन्तर्गत जारी गरिएको ऋणपत्रमा लगानी गर्छन्।
बचतपत्रमा लगानी गर्दा सरकारले सम्बन्धित निष्कासनका लागि तोकेको ब्याजदरअनुसार नियमित ब्याज प्राप्त हुन्छ र अवधि पूरा भएपछि लागू नियमअनुसार मूलधन फिर्ता गरिन्छ। यही सरकारी दायित्वका कारण वैदेशिक रोजगार बचतपत्रलाई तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित लगानी विकल्पका रूपमा विचार गर्न सकिन्छ।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्र आफ्नो नाममा मात्र नभई तोकिएका नजिकका परिवारका सदस्यको नाममा समेत खरिद गर्न सकिन्छ। यसमा बुबा, आमा, पति, पत्नी, छोरा वा छोरीको नाममा लगानी गर्न सकिने व्यवस्था छ।
यसले विदेशमा रहेका नेपालीलाई आफ्नो कमाइको केही हिस्सा परिवारको दीर्घकालीन आर्थिक सुरक्षासँग जोड्ने अवसर दिन्छ। उदाहरणका लागि, विदेशमा रहेका व्यक्तिले आफ्नो नाममा मात्र नभई आफ्ना आमाबुबा वा छोराछोरीको नाममा समेत बचतपत्र खरिद गरी भविष्यका लागि लगानी गर्न सक्छन्।
सम्बन्धित नियम र बैंक तथा वित्तीय संस्थाको स्वीकृतिअनुसार वैदेशिक रोजगार बचतपत्रलाई धितो राखेर कर्जा लिन सकिने व्यवस्था हुन सक्छ। यसले पैसा आवश्यक पर्दा बचतपत्र तुरुन्तै बेच्नुपर्ने अवस्थालाई केही हदसम्म टार्न सक्ने विकल्प दिन्छ।
तर बचतपत्र धितो राख्दैमा कर्जा स्वतः स्वीकृत हुँदैन। कर्जा दिने वा नदिने निर्णय सम्बन्धित बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कर्जा नीति, मूल्याङ्कन र अन्य शर्तमा निर्भर हुन्छ।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्र निश्चित अवधिका लागि जारी गरिन्छ। तर लगानीकर्ताले आवश्यक परे अवधि पूरा हुनुअघि नै यसलाई दोस्रो बजारमा बिक्री गर्न सक्छन्। त्यसैले बचतपत्र किनेपछि लगानी गरिएको पैसा अनिवार्य रूपमा सम्पूर्ण अवधिसम्म रोकिएर बस्नुपर्छ भन्ने हुँदैन।
यसले लगानीकर्तालाई आफ्नो आर्थिक आवश्यकता परिवर्तन हुँदा लगानी व्यवस्थापन गर्ने थप विकल्प दिन्छ। उदाहरणका लागि, बचतपत्रको अवधि पूरा हुनुअघि नै पैसाको आवश्यकता परेमा लगानीकर्ताले दोस्रो बजारमार्फत बचतपत्र बिक्री गर्न सक्छन्।
तर दोस्रो बजारमा बिक्री गर्नु बैंकको बचत खाताबाट पैसा झिकेजस्तो तत्काल र निश्चित हुँदैन। बिक्रीको प्रक्रिया, कारोबारको मूल्य र खरिदकर्ता उपलब्धताजस्ता विषयले प्रभाव पार्न सक्छन्। त्यसैले वैदेशिक रोजगार बचतपत्रमा लगानी गर्दा ब्याजदर र प्रतिफलसँगै आवश्यक पर्दा आफ्नो लगानीबाट बाहिर निस्कने विकल्प पनि बुझ्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्र धेरैका लागि उपयोगी लगानी विकल्प हुन सक्छ। तर हरेक व्यक्तिका लागि एउटै लगानी सही हुँदैन। लगानी गर्नुअघि यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्रको ब्याजदर स्थायी हुँदैन। नयाँ issue अनुसार ब्याजदर फरक हुन सक्छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जाल, पुरानो समाचार वा अरूले भनेको ब्याजदरका आधारमा निर्णय नगर्नुहोस्। सम्बन्धित issue को आधिकारिक सूचना हेर्नुहोस्।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्र निश्चित अवधि र तोकिएको ब्याजदर भएको सरकारी ऋणपत्र हो। त्यसैले यसलाई बैंकको सामान्य बचत खाताजस्तो आफूले चाहेको बेला रकम जम्मा गर्ने वा झिक्ने खाता भनेर बुझ्नु हुँदैन।
यसमा लगानी गरेको रकम बचतपत्रको तोकिएको अवधिसँग जोडिएको हुन्छ। तर पैसा आवश्यक पर्दा लगानीकर्तासँग दोस्रो बजारमा बचतपत्र बिक्री गर्ने वा धितो राखेर कर्जा लिने विकल्प हुन्छ।
त्यसैले लगानी गर्नुअघि आफ्नो आर्थिक आवश्यकता र लगानीको अवधिलाई ध्यानमा राख्नुहोस्। आकस्मिक खर्चका लागि तुरुन्तै आवश्यक पर्न सक्ने सबै रकमलाई निश्चित अवधिको लगानीमा राख्नु उपयुक्त नहुन सक्छ।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्र निश्चित issue का रूपमा निष्कासन गरिन्छ। त्यसैले आवेदन खुला भएको समयमा मात्र लगानी गर्न सकिन्छ। नयाँ issue, ब्याजदर, अवधि र आवेदन मितिका लागि सम्बन्धित आधिकारिक सूचना हेर्नुपर्छ।
लगानी गर्नुअघि आफैँलाई केही प्रश्न सोध्नुहोस्:
यी प्रश्नको उत्तरले वैदेशिक रोजगार बचतपत्र तपाईंका लागि उपयुक्त विकल्प हो कि होइन भन्ने निर्णय गर्न सहयोग गर्न सक्छ।
विदेशमा कमाएको पैसा परिवारको भविष्यका लागि पठाइन्छ। त्यसैले त्यसको केही हिस्सा कहाँ राख्ने र कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। वैदेशिक रोजगार बचतपत्रले विदेशमा रहेका नेपाली तथा सम्बन्धित योग्य व्यक्तिलाई आफ्नो कमाइको केही हिस्सा सरकारी ऋणपत्रमा लगानी गर्ने अवसर दिन्छ।
यसबाट नियमित ब्याज आम्दानी प्राप्त गर्न सकिन्छ। आवश्यक परे लागू नियमअनुसार धितो राखेर कर्जा लिन सकिने वा अवधि पूरा हुनुअघि दोस्रो बजारमार्फत बिक्री गर्ने विकल्प पनि हुन सक्छ।
तर लगानी गर्नु अघि ब्याजदर मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। अवधि, पैसा आवश्यक पर्दा उपलब्ध हुने विकल्प, लागू नियम र आफ्नो आर्थिक लक्ष्य पनि विचार गर्नुपर्छ। विदेशमा कमाएको पैसा केवल आजको खर्चका लागि मात्र होइन, भोलिको आर्थिक सुरक्षाका लागि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
त्यसैले तपाईं वैदेशिक रोजगारीमा हुनुहुन्छ र आफ्नो कमाइको केही हिस्सा सुरक्षित रूपमा लगानी गर्ने विकल्प खोज्दै हुनुहुन्छ भने, वैदेशिक रोजगार बचतपत्र पनि विचार गर्न सकिने एउटा विकल्प हुन सक्छ।
